Wikingowie

March 30, 2009

Drakkary, rogate hełmy, topory i tarcze pewnie dzierżone przez brodatych wojowników – oto, co najczęściej kojarzy nam się z wikingami. Jeśli dodamy do tego waleczny żywot, a po nim chwalebny pobyt w Walhalli, otrzymamy pełny obraz tej skandynawskiej cywilizacji.

Niegdyś słowa „wikingowie” (ze staroskandynawskiego vikingr) używano do określania morskich rozbójników, którzy na okrętach wojennych krążyli w poszukiwaniu łupów. Później rozszerzono jego znaczenie – wikingami zaczęto nazywać wszystkie ludy Półwyspu Skandynawskiego, a także zajętych przez nich obszarów: Islandii, Irlandii, Anglii, Fryzji i Normandii. Wikingowie na przekór pogłoskom nie byli ani szczególnie okrutni, ani szczególnie chytrzy. Po prostu radzili sobie równie dobrze jak i pozostałe narody tamtych czasów. Najaktywniej działali w IX i X w. n.e., wędrując po Europie, zdobywając nowe tereny i łupy.

Dla wikingów niezwykle ważne było pojęcie rodu i wspólnoty plemiennej. Spokrewnione ze sobą rodziny osiedlały się blisko siebie, tworząc niewielkie osady, z czasem rozrastające się. Wraz z pokrewieństwem sięgającym trzeciego, a nieraz nawet i czwartego stopnia członkowie rodów stawali się zjednoczeni także w obliczu prawa. Między rodami zdarzały się sprzeczki, waśnie, a także poważniejsze starcia, z których jedni wychodzili z tarczą, a inni na tarczy. W przypadku zabójstwa osoby wywodzącej się z innego rodu sprawca wraz z krewnymi, czyli pozostałą częścią rodu, musiał uiścić specjalną opłatę, tzw. główszczyznę. Z kolei wszyscy członkowie rodu ofiary mieli obowiązek zemścić się krwawo na zabójcy.

Rolę przywódcy rodu pełnił naczelnik, któremu pomagała starszyzna. W przypadku łączenia się kilku klanów, do czego dochodziło poprzez zawieranie związków małżeńskich pomiędzy osobami z różnych rodów, jeden z naczelników stawał się jarlem. Urząd jarla był dziedziczny i w miarę upływu czasu nabierał znaczenia, tworząc podwaliny późniejszego ustroju – monarchii. Tak duże grupy tworzono głównie dla bezpieczeństwa. Rody zamieszkiwały obok siebie, mówiono takim samym językiem, wierzono w te same bóstwa. Ze skupisk rodów, plemion wyrastały miasta, ośrodki gospodarcze, handlowe i przemysłowe. Po pewnym czasie, a konkretnie w IX wieku, struktura społeczeństwa wikingów zmieniła się, a mianowicie na czele kraju pojawił się król (konung), rody wciśnięto w herredy, czyli coś w rodzaju okręgów, które z kolei połączono w landy. Thingi pozostały na swoich miejscach, ale zaczęły ewoluować, a Skandynawowie zamiast wyłącznie łupić, coraz częściej zasiedlali podbijane tereny.

Główną siłą roboczą byli tzw. bondi – wolni kmiecie, pracujący jako rolnicy, kupcy, rybacy itd. oraz tzw. thralle – niewolnicy, czyli najczęściej jeńcy wojenni, przestępcy i dłużnicy. Ci drudzy byli całkowicie zależni od właścicieli.

Wikingowie wszystkie ważne decyzje podejmowali na wiecach, w których uczestniczyli członkowie jednego rodu lub na thingach – większych wiecach, czyli zgromadzeniach całego plemienia. Pozostałością wieców jest Althing – islandzki parlament, uznawany za najstarszy w Europie.

Wikingowie byli też jednym z najbardziej walecznych i odważnych ludów. Oprócz tego, że znakomicie spisywali się w zdobywaniu nowych terenów, znakomicie walczyli wręcz używając do tego toporów, osłaniając się tarczami, a głowy mając okryte hełmami. Walka była ich żywiołem do tego stopnia, że mężczyźni traktowali broń jako po prostu część ubrania. Różne kraje na Półwyspie Skandynawskim wprowadziły własne przepisy, jakie ubranie – czyli jaka broń – przystoi dorosłemu mężczyźnie. W skład obowiązkowego zestawu wchodziły wymienione już wyżej tarcze, hełmy i topory. Topory mogły mieć rozmaite kształty, w zależności do czego były używane, bo zdarzało się też, że wikingowie wykorzystywali je do codziennej pracy lub nosili jako talizman. Wojownicy wikingów nosili też miecze; one także, podobnie jak i pozostałe elementy uzbrojenia, powinny być zdobione i wytrzymałe, by służyć właścicielom przez jak najdłuższy okres.

Kobiety wikingów ubierały się w odzież lnianą lub wełnianą, ozdabiały broszami, nosiły nakrycia głowy, a sposób, w jaki upinały włosy, świadczył o aktualnej pozycji kobiety w społeczeństwie: panny przytrzymywały rozpuszczone kędziory przepaskami, natomiast mężatki spinały je z tyłu. Zajmowały się dziećmi, kuchnią i gospodarowaniem w domu, nie brały udziału w polityce i generalnie nie walczyły, choć zdarzały się wojownicze kobiety, jak głosi historia, waleczniejsze nawet od mężczyzn.

Nie można też zapomnieć o najważniejszym chyba „dodatku” do waleczności i odwagi wikingów – łodziach, dzięki którym ta cywilizacja mogła podejmować dalekie i skuteczne wyprawy. Były to łodzie niezwykle zwrotne i szybkie, takie jak na przykład drakkary – łodzie poruszane ruchem wioseł, płaskodenne i wyposażone w prostokątne żagle; knary – większe statki, które mogły bezpiecznie żeglować daleko po morskich bezkresach oraz byrdingi – statki handlowe. Wikingowie byli mistrzami wiosłowania, umieli żeglować pod wiatr, co stawiało ich na czołowej pozycji w ówczesnej Europie.

Niezwykle ważną sferą życia wikingów była wiara w bogów i niebo, zwane Walhallą. Było ono siedzibą najważniejszego z tychże bogów, Odyna. Każdy dzielny wojownik po śmierci trafiał tam i oczekiwał na Ragnarok, czyli koniec świata i zagładę bogów i ludzi. Walhalla mieściła się w Asgardzie, gdzie mieszkały pozostałe bóstwa, np. Freja lub Thor. Świat ludzki nosił nazwę Midgardu, tarczy pływającej po ogromnym oceanie, w którym żył olbrzymi wąż.

Źródła:
Kolekcja „Życie Świata” (dział Dzieje Świata: Podboje wikingów i Religie świata: Mitologia skandynawska).
P. Pranke, Kobieta w świecie wikingów, http://www.intempore.umk.pl/intempore_artykuly/2006/1.htm.

Historia wikingów w zarysie:

początek VII/koniec VIII w – wikingowie rozpoczynają zasiedlanie Półwyspu Skandynawskiego i wyprawy w poszukiwaniu łupów
793 - pierwszy odnotowany najazd wikingów
ok. 800 – wylądowanie na Wyspach Owczych
826 – Ludwik Pobożny chrzci pierwszego władcę Skandynawów, Haralda Klaka
874 – wikingowie docierają do Islandii
900 – plemiona z Półwyspu Jutlandzkiego zostają zjednoczone przez Gorma Starego – powstaje królestwo Danii; Harald Pięknowłosy jednoczy Norwegię, niestety na krótko
995 – Olaf I jednoczy Norwegię, przyjmuje chrzest, ale umiera przedwcześnie
1008 – Olaf Skotkonung jednoczy i chrystianizuje Szwecję
ok. 1030 – Kanut II Wielki jednoczy na krótko Danię, Norwegię i Anglię
1066 – Wilhelm Zdobywca rozpoczyna panowanie Normanów na Wyspach Brytyjskich

Autor: Anna Łabudzińska