Niezgłębione tajemnice Majów

March 18, 2009

Dlaczego upadła ta wielka cywilizacja, która przez ponad 1000 lat stworzyła w Ameryce imponujące miasta, wzniosła wysokie piramidy, której społeczeństwo pozostawiło wielkie i trwałe osiągnięcia w kulturze i nauce? Mroczna i niezgłębiona tajemnica spowija ukryte w dżungli kamienne świątynie i pałace – jedyne, co pozostało z tego legendarnego świata i tajemniczej fascynującej cywilizacji.

Pochodzenie tej wielkiej i niezwykłej cywilizacji pozostaje do dziś kolejną wielką zagadką dla świata nauki. Legendy opisują Majów jako przybyszów z odległych krain, z nieba lub z głębi oceanu, często utożsamiając ich z Atlantydami lub Plejadianami. Badania antropologiczne dowodzą, że pewna grupa z koczowniczego plemienia Majów przed około 12 tysiącami lat wyruszyła z Azji i przez Cieśninę Beringa dotarła do Ameryki, osiedlając się na terenach znanych dziś jako Meksyk, Gwatemala i Honduras. Zamieszkując tak rozległe obszary, wśród których występowały nizinne lasy tropikalne, tereny bagniste czy górskie często o niezwykle nieprzyjaznym środowisku, musieli zmierzyć się z tymi różnymi formami przyrody.

W III i IV wieku istniały miasta-państwa Ticál, Copán, Uaxactún. Z nieustalonych przyczyn w X wieku Majowie opuścili te miasta, przenosząc się na północ Jukatanu. Tam założyli nowe miasta-państwa Chichén Itzá, Uxmal, Mayapan, które przez długi okres rywalizowały ze sobą. W XII w. przewagę zdobył Mayapan, lecz w XV w. został zdobyty i zniszczony przez zbuntowane miasta. Bunty i walki wewnętrzne doprowadziły w końcu do upadku dawnej świetności.

Wielkie spustoszenie w państwie i kulturze Majów dokonali również Hiszpanie swoim wtargnięciem w XVI wieku. Brak scentralizowanej władzy i zjednoczenia miast nie miał wpływu na kulturę, sposób życia oraz liczebność populacji Majów. Zajmujący się demografią historyczną specjaliści podają, że populacja Majów zamieszkująca tereny nizinne w połowie VIII wieku, czyli w największym okresie rozkwitu epoki klasycznej, mogła liczyć nawet 13 milionów.

Główną władzę w miastach sprawował król – ahau i gubernatorzy wywodzący się z rodziny panującej lub arystokracji. Zarządzali oni również wioskami i byli kapitanami wojsk. Miasta stanowiące ośrodki ceremonialno-kultowe z szeregiem wspaniałych budowli administracyjnych, pałaców i świątyń podzielone były na dzielnice zamieszkiwane przez nieliczne warstwy kapłanów i arystokracji. Rzemieślnicy i kupcy mieli swoje domostwa na peryferiach i osiedlach, a prosta ludność trudniąca się rolnictwem, a także czasowo rzemiosłem, zasiedlała tereny uprawne otaczające obrzeża miast. W społeczeństwie Majów nie brakowało też niewolników – jeńców wojennych, którzy licząc się jedynie jako tania siła robocza zajmowali w hierarchii najniższe miejsce.

Podstawą gospodarki i wyżywienia ludności było rolnictwo. Majowie uprawiając kukurydzę, fasolę, bawełnę, kakao, maniok, pataty i wiele innych roślin wykorzystywali tarasy, ograniczając tym samym erozję gleb. Wykorzystywali też systemy odwadniające znajdujące się na powierzchni ziemi, zbudowali również instalacje kanalizacyjne pozwalające na gromadzenie wody oraz rozprowadzanie jej kanałami. Pod uprawy zmuszeni byli oczyszczać gleby wypalając je, a nie znając pługa sadzili rośliny na nowo pozyskanych ziemiach, wykopując otwory za pomocą ostro zakończonego palika. Wytworzone przez siebie produkty sprzedawali na targach i jarmarkach lokalnie lub organizując wyprawy handlowe do dalej położonych miast. Możliwe było to dzięki dobrze zorganizowanej sieci dróg łączących miasta.

Majowie posiadali również własne pismo – szereg kolorowych znaków i symboli, malowanych na korze figowca, tworzących w ich języku sylaby i ideogramy i oznaczające rzeczy lub całe pojęcia. Ważną rzeczą był kolor, którym również przedstawiano treść – i tak np. żółtym kolorem oznaczano kobietę lub zmarłego, fioletowym – króla i jego rodzinę, niebieski kolor określał północ, a czerwony południe. Za pomocą tego pisma zawodowi kronikarze sporządzali kodeksy – teksty starożytnych Majów, które zachowały się do czasów obecnych. W nich właśnie odkrywamy tajemnice Majów – dzieje rodów królewskich, narodziny i zgony, rytuały i zwyczaje, zwycięstwa i klęski zebrane w kodeksach chronologicznych oraz wierzenia i praktyki związane z 260-dniowym kalendarzem w kodeksach rytualnych. Odnalezione zostały także kodeksy geograficzne, z których wynika, że Majowie mieli mapy z zaznaczeniem położenia miast i wiosek, wytyczonymi granicami. Były w nich też wykazy podbitych krajów i wyszczególnienie danin, jakie płacili zwycięzcom.

Majowie nie znając metalowych narzędzi, koła, nie wykorzystując pociągowej siły zwierząt potrafili wznieść szereg wspaniałych budowli, świątyń, schodkowych piramid, pałaców, wykuć tarasy czy kamienne boiska do gry w piłkę, płaskorzeźby i inskrypcje. Słynni są też z zastosowania w budownictwie tzw. fałszywego sklepienia. Wszystko to do dziś zadziwia świat nauki, zwłaszcza że ich działania nie były przypadkowe – wszystkim rządziła matematyka, astronomia i filozofia. To oni wprowadzili do algebry pozornie nic nie znaczące zero, opracowali system liczbowy, stworzyli też system dwudziestkowy wykorzystujący tylko trzy symbole wartości (kropka, kreska, muszla).

Obserwując Słońce i Księżyc oraz inne planety Majowie opracowali najdokładniejszy kalendarz świata, w którym podane były dokładne daty zaćmień, obiegi i synchronizacje, a obliczenia zawarli z dokładnością różniącą się od najnowszych obliczeń astronomicznych zaledwie o 0,069 dnia na rok. W życiu codziennym posługiwali się kalendarzem Haab, w którym rok kalendarzowy liczył 365 dni oraz kalendarzem rytualnym Tzolkin liczącym 260 dni.

Religia Majów również opiera się na wiedzy astronomicznej, panteon czczonych bogów kojarzono ze wszechświatem i ciałami niebieskimi. Kukulkán, czyli Kinich Ahau – jako „Bóg tarczy słońca” miał tak doniosłe znaczenie jak egipski bóg Re. Bogów wyobrażali sobie Majowie jako ludzi w postaci ziemskiej lub nadprzyrodzonej, często jako zwierzęta lub rośliny. Inni bogowie, np. Hunab-Ku byli bezcieleśni i nie można ich było przedstawić. Wielu z nich było uważanych za boskich przodków. Każdy jednak z majańskich bogów miał swoje ściśle określone powołanie – przedstawiana z pętlą wokół szyi Ixtab była boginią samobójstw, za boginię macierzyństwa, tęczy, leków i boskości uważano IxChel, bogiem Gwiazdy Północnej był dobrotliwy bóg Ah Chicum Ek, a Buluc Chabtan odpowiadał za wojny i poniesione w nich ofiary ludzkie. To tylko niektóre z czczonych bóstw. U Majów – podobnie jak prawie we wszystkich starożytnych cywilizacjach – występowało ich bardzo dużo. Okrywa je jednak tajemnica, podobnie zresztą jak pojawienie się i nagłe zniknięcie tej wielkiej cywilizacji. Hipotezy są różne: rewolucja, susza, jakaś zaraza, brak pożywienia, a według jeszcze innych nawet brak pługa. Często słyszy się, że przedstawiciele tej cywilizacji powrócili do swojej kosmicznej krainy, skąd tylko na pewien czas przybyli na naszą planetę.

Żyjący obecnie potomkowie starożytnych Majów, których liczbę szacuje się na ok. 2 mln, mieszkają przeważnie na terenach wiejskich i zajmują się głównie rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem.

Źródła:
J. Gać, W ojczyźnie Majów, Kraków 2007.
S. Smith, Majowie, Aztekowie, Inkowie, Warszawa 2004.

Autor: Anna Łabudzińska