Niewolnictwo przez tysiąclecia

April 1, 2009

„Rodzimy się nierówni, ale równi umieramy” – ta sentencja Seneki trafnie określa sytuację „narzędzi mówiących”, jak w definicji skrajnej w swej konsekwencji nazywano niewolników. Tych zależnych od swoich właścicieli niewolnych ludzi, traktowanych często jako rzeczy, a nie istoty ludzkie, mogła uwolnić od dźwiganego brzemienia jedynie śmierć, w obliczu której stawali się równi i wolni.

Niewolnictwo – jedna z najstarszych formacji społecznych – polegające na nierównym traktowaniu ludzi i wykorzystywaniu ich pracy bez wynagrodzenia, występuje we wszystkich epokach. Od najdawniejszych czasów, od początków narodzin cywilizacji obserwuje się podział społeczeństwa na ludzi bogatych, dzierżących władzę i ludzi biednych, zmuszonych do wykonywania ciężkiej pracy, często bez żadnego wynagrodzenia. W tej drugiej grupie ludności znajdowali się właśnie niewolnicy, którzy w wielu państwach przez całe stulecia stanowili główną siłę roboczą.

Niewolnicy jako osoby zniewolone, czyli należące do swoich panów, musieli u nich pracować, często byli bici i surowo karani, niekiedy nawet zabijani, nie posiadając żadnych praw na swoją obronę. Pan mógł bezkarnie postępować względem niewolników, kupować ich i sprzedawać. Podobne prawa posiadał także w stosunku do dzieci swoich niewolników.

Największą rolę odgrywało niewolnictwo w cywilizacjach antycznych. Jak można dowiedzieć się z wielu zachowanych źródeł historycznych w najstarszych cywilizacjach, w Mezopotamii i Egipcie, niewolnikami stawali się jeńcy z podbitych słabszych krajów. Niewolnictwo nie miało tam jednak masowego charakteru, często określane jest jako „niewolnictwo pałacowe”.

Inaczej sytuacja przedstawiała się w starożytnej Grecji i Rzymie, gdzie niewolnictwo było najbardziej rozpowszechnione. Niewolnicy kupowani byli przez Greków u okolicznych ludów, jednak przeważnie byli jeńcami wojennymi pochodzącymi głównie z Tracji i wybrzeża Azji Mniejszej. Niewolnikami mogli zostać również Grecy za niespłacenie długów, często także w niewolę dostawały się porzucone niechciane dzieci. Niewolnicy swoją pracą stwarzali podstawy egzystencji pozostałych grup społecznych. Rozwój różnych dziedzin, głównie rzemiosła oraz powstawanie wielkich majątków ziemskich w Grecji od VI w. p.n.e. powodowało wzrost zapotrzebowania na niewolników. W wielu miastach greckich na przełomie V-IV w. p.n.e. ludność niewolnicza stanowiła ok. ¼ wszystkich mieszkańców. Prawie w każdym większym greckim mieście znajdował się targ niewolników, ale największymi ośrodkami handlu żywym towarem były w V w. p.n.e. Chios, Efez i Delos.

Podobnie przedstawiała się sytuacja niewolników w starożytnym Rzymie. Rzymskie podboje i korsarstwo dostarczały niezliczonych ilości jeńców, którzy stawali się niewolnikami u swoich panów, wykonując ciężkie prace w rolnictwie, rzemiośle, górnictwie i usługach. Napływ tak wielkiej ilości niewolników utrzymywał ich ceny na stosunkowo niskim poziomie, toteż często nawet mniej zamożni mieszkańcy mogli sobie pozwolić na posiadanie chociaż jednego niewolnika. Niewolnicy służący w miastach wykonywali różne prace domowe, a ich ilość świadczyła o zamożności właściciela.

Najgorzej traktowani byli niewolnicy zatrudnieni w kopalniach. W kopalniach srebra w Laurion należących do Aten w V-IV w. p.n.e. pracowało w nieludzkich warunkach około 30 tysięcy niewolników, często nawet po 10 godzin dziennie, przebywając w ciasnych, ślepych tunelach bez wentylacji. Warunków pracy nie opłacało się poprawiać – kosztowałoby to więcej niż zastąpienie zmarłych niewolników nowymi. Los i życie niewolników uzależnione było zawsze od woli, a nawet kaprysów właścicieli.

Z czasem wielu niewolników uzyskało pewną niezależność i mogło pracować jako niewolnicy państwowi, wykonując określone obowiązki w urzędach. Mogli oni uczestniczyć w publicznych kultach w obiektach sakralnych, reprezentować swoich panów. Nie posiadali jednak żadnych praw do rządzenia. Za dobrą służbę niewolnik w Rzymie mógł liczyć na wyzwolenie, jednak nie posiadając pełnych praw obywatelskich w dalszym ciągu miał obowiązek pomagać swojemu dawnemu właścicielowi.

W I i II wieku p.n.e. doszło w republice rzymskiej do wielu powstań niewolników i gladiatorów, wśród których najtragiczniejszym było powstanie zorganizowane w latach 73-71 p.n.e. przez gladiatora Spartakusa, który z 60-tysięczną armią wyruszył przeciwko wojskom rzymskim. Powstanie zakończyło się klęską – Spartakus zginął, a wraz z nim ukrzyżowano 6 tysięcy jeńców.

Po upadku cesarstwa rzymskiego zainteresowanie niewolnictwem nie było tak masowe, jednak całkowicie nie ustąpiło i można spotkać jego przejawy także w kolejnych epokach. W średniowieczu niewolnicy występowali głównie na ziemiach należących w przeszłości do cesarstwa rzymskiego, jednak ich rola produkcyjna wciąż malała. Pracowali w domach właścicieli wykonując różne prace domowe, na plantacjach, a bardziej wyspecjalizowani zatrudniani byli jako rzemieślnicy.

Jak podają źródła, do końca średniowiecza niewolnictwo istniało także na ziemiach polskich, może tylko nie w takim charakterze jak w epoce antycznej. Było to uzależnienie części ludności chłopskiej, zwanej decimi, czyli ludnością dziesiętniczą, która pracując na pewnym wydzielonym obszarze gruntu miała obowiązek dostarczać właścicielowi określoną część dochodu. Niewolni ludzie pracowali też w kopalniach, na dworach jako czeladź albo byli sprzedawani głównie na Bliski Wschód i do muzułmańskiej Hiszpanii. Także niewolnictwo u innych Słowian oraz Germanów nie miało dużego znaczenia.

Najgorsza sytuacja panowała w Afryce, której czarna ludność już przed naszą erą była wywożona do różnych krajów, najpierw do Egiptu, w późniejszych latach do innych krajów Europy i na Bliski Wschód. Wielkie zapotrzebowanie na siłę roboczą i gwałtowny wywóz niewolników z Afryki nastąpił zwłaszcza po odkryciu i kolonizacji Ameryki. Murzyni wykorzystywani byli na wielkich plantacjach, w kopalniach i jako służba domowa. Handel niewolnikami stanowił najbardziej intratne przedsięwzięcie i jak podają historycy, w latach 1650-1850 z Afryki wywieziono przeszło 12 milionów osób.

Upływ czasu oraz występująca coraz częściej u białych świadomość o niewłaściwości i niemoralności tego systemu zaczęły działać na korzyść niewolników. Zakaz niewolnictwa wprowadza w 1794 r. Francja, w 1815 r. postanowienia kongresu wiedeńskiego, a w 1807 r. całkowity zakaz wprowadza Anglia, także w swoich koloniach. W 1926 r. zakaz handlu niewolnikami wprowadziła Liga Narodów, pomimo tego w Arabii Saudyjskiej zakazano go dopiero w 1962 r., a w Mauretanii w 1981 r. Pomimo tych zakazów nie jest zupełnie pewne, czy nawet w obecnych czasach niewolnictwo nie występuje w tym ostatnim kraju. Współczesną formą niewolnictwa jest także handel dziećmi wykorzystywanymi jako tania siła robocza oraz handel kobietami, które są zmuszane do prostytucji.

Źródła:
L. Schumacher, Niewolnictwo antyczne. Dzień powszedni i los niewolnych, Poznań 2005.
D. Quirini-Popławska, Niewolnictwo i niewolnicy w Europie, Kraków 1998.

Autor: Anna Łabudzińska