Mezopotamia – kolebka współczesnej cywilizacji

March 18, 2009

Ciągły rozwój nauk historycznych oraz liczne badania zachowanych źródeł historycznych wskazują, że nasza cywilizacja ma swoje korzenie na Bliskim Wschodzie, a konkretnie w Mezopotamii, określanej mianem kolebki cywilizacji. Między Tygrysem i Eufratem, dwoma wielkimi rzekami płynącymi przez żyzną nizinę, położony był starożytny kraj nazywany przez Greków Mezopotamią lub Międzyrzeczem. W delcie tych rzek, gdzie panowały sprzyjające warunki dla życia i rozwoju osadnictwa, już ok. 5000 p.n.e. powstała pierwsza cywilizacja Sumerów. Tak nazwano mieszkańców Mezopotamii, którzy swoje pierwsze osady zaczęli budować w miejscu, gdzie występowały żyzne gleby, nie brakowało wody pod uprawy, a klimat nie był tak gorący i suchy jak na obszarach położonych dalej od rzek. Obszar ten został szybko zaludniony, a powstanie kanałów nawadniających pozwoliło na olbrzymie zwiększenie plonów oraz przemieszczanie się mieszkańców na północ. Przyniosło to w sumie wzrost liczby ludności na wielką skalę niespotykaną w żadnych wcześniejszych kulturach. W takich warunkach cywilizacja Mezopotamii rozkwitała, rozszerzając swe wpływy na inne narody. W III tysiącleciu p.n.e. Sumerów podbili Akadyjczycy – naród semicki pod dowództwem Sargona Wielkiego.

Ludność tych terenów to przeważnie Semici, czyli ludy używające języka semickiego, lecz założyciele miast takich jak Ur, Uruk czy Nippur – Sumerowie – Semitami nie byli, wiadomo tylko, że przybyli ze wschodu. Zakładali niewielkie państwa-miasta, którymi rządzili królowie, pełniący jednocześnie funkcje kapłanów. Do ich największych osiągnięć zaliczyć można pismo, nazwane później pismem klinowym, ponieważ osoba pisząca używała ostrego trójkątnego rylca, którym żłobiła znaki na glinianych tabliczkach. Takie tabliczki później wypalano w ogniu jak garnki i inne naczynia, żeby zachowały trwałość. Z początku pisma używano do rejestrowania wydatków i ważnych ustaleń, później za jego pomocą utrwalano literaturę piękną (jak np. Epos o Gilgameszu). Innym osiągnięciem były zbiory praw oraz liczne wynalazki, jak np. koło, koło garncarskie, kolorowe szkło i sklepienie łukowe. Wytapiali brąz i z niego robili różne przedmioty, wyrabiali biżuterię ze złota i kamieni szlachetnych, budowali świątynie – zikkuraty, a podstawowym materiałem budulcowym były cegły. Bogowie Sumerów nie różnili się prawie od ludzi, tyle tylko, że byli wszechmocni i nieśmiertelni.

Miasta-państwa zakładane przez Sumerów rozrastały się, stając się samodzielnymi państwami. Dobrym przykładem tutaj jest Babilonia ze stolicą w Babilonie, licząca w swoich najlepszych czasach ponad pół miliona mieszkańców. To państwo powstało w południowo-środkowej części Mezopotamii. Babilonia zasłynęła z takich budowli jak wiszące ogrody Semiramidy (zaliczane do siedmiu cudów świata) czy zikkurat Etemenanki. Podobnie jak było u Sumerów Babilonią zarządzał król o władzy prawie nieograniczonej. Pełnił najwyższe funkcje religijne, był naczelnym wodzem i posiadał najwięcej ziemi.

Najbardziej znanym z babilońskich władców jest niewątpliwie Hammurabi, twórca bardzo surowego kodeksu prawnego. Według Kodeksu Hammurabiego za wszystkie przewinienia wykonawcę danej zbrodni powinna spotkać wymierna kara w myśl zasady „oko za oko, ząb za ząb”. System ten nie był równy i sprawiedliwy dla wszystkich w sposób jednakowy, ponieważ uwzględniał różnice społeczne – na przykład jeśli pełnoprawny obywatel wybił oko równemu sobie, jemu również wybijano oko, ale jeśli taki obywatel wyrwał oko osobie niższego stanu, płacił jej w srebrze za uczynioną krzywdę.

Babilończycy byli dobrymi matematykami. Wprowadzili dziesiętny system liczbowy, podzielili godzinę na 60 minut, a minutę na 60 sekund, umieli rozwiązywać równania kwadratowe. Byli też znakomitymi astronomami, gdyż wyznaczyli m.in. ile trwa pojedynczy obrót Księżyca wokół Ziemi i opracowali kalendarz.

Wierzono powszechnie w nierówność człowieka z bogami oraz konieczność oddawania czci potężnym bóstwom. Używano pojęcia grzechu, za który uważano świadome lub też nieświadome niewypełnienie woli boskiej. Jakość „życia po życiu”, podobnie jak i w starożytnym Egipcie, zależała od tego, co zmarły miał w swoim grobowcu. Tak więc odchodzących z tego świata wyposażano hojnie w kosztowności i różne użyteczne przedmioty.

Innym państwem, jakie powstało w Mezopotamii, tym razem na północy, była Asyria. Funkcję stolicy pełnił początkowo Assur, a później Niniwa. Asyryjczycy świetnie walczyli, mieli doskonale zorganizowaną armię, używali broni żelaznej i rydwanów bojowych. Doskonale radzili sobie zarówno na polu bitwy, jak i oblegając wrogie miasta. Zdobyli ogromne tereny, ich państwo rozpościerało się od Zatoki Perskiej aż do Morza Czarnego na północy i do Morza Śródziemnego na zachodzie.

Oprócz walki Asyryjczycy kochali sztukę, a więc wznosili piękne świątynie, rezydencje i pałace, biblioteki i wodociągi, jako pierwsi zaczęli układać drogi i budować mosty.

Ich rozległe państwo zostało zdobyte i zniszczone przez państwo nowobabilońskie w VII w. p.n.e. Zwycięzcy jednak niedługo mogli cieszyć się sukcesem, gdyż wiek później zaatakowali ich Persowie z Cyrusem Wielkim na czele. Zajęli oni Babilon i resztę państwa, po czym zaczęli podbijać okoliczne tereny. Jeden z następców Cyrusa, Dariusz I, był tak mądrym władcą, że zdołał rozszerzyć potęgę państwa perskiego od Grecji po Ganges. Mądrość jego uwidaczniała się też w tym, że (podobnie jak i poprzednicy) nie narzucał ludom podbitym swojej kultury i obyczajów, respektował ich wierzenia oraz odmienność. Monarchowie zdobytych terenów określali władców perskich „królami królów”, który to przydomek w pełni oddawał ich wyższość.

Mezopotamię bez wahania można określić kolebką współczesnej cywilizacji chociażby z uwagi na to, że wiele wynalazków tamtych czasów jest używanych do dzisiaj, jak na przykład koło, system dziesiętny, pismo czy też podział doby. Można też powiedzieć, że tam, pomiędzy Tygrysem i Eufratem, powstała jedna z najwspanialszych starożytnych cywilizacji.

Źródła:
S. Sprawski, M. Pawlak, Cywilizacje starożytne, Kraków 2005.

Autor: Anna Łabudzińska