Arabowie – czyli święte wojny i cotangens

March 18, 2009

Starożytni Arabowie często kojarzą się z pasterskim ludem mieszkającym na pustyni i wędrującym na wielbłądach. Ludem prostym i spokojnym, trudniącym się hodowlą i handlem. I aż trudno sobie wyobrazić, że ludzie ci dokonali tak wielkich podbojów i wnieśli do naszej cywilizacji znaczny wkład w rozwój różnych dziedzin wiedzy.
Pierwsze wiadomości o Arabach, grupie ludów pochodzenia semickiego, zawarte w Biblii wskazują 1000 rok p.n.e., kroniki asyryjskie podają VII wiek p.n.e. Opisywany w nich lud zamieszkiwał tereny Półwyspu Arabskiego, tereny w większości pustynne, tylko na południowo-wschodnich wybrzeżach żyźniejsze i bogatsze w wodę. Na obszarach pustynnych żyły koczownicze pasterskie plemiona zwane beduinami, których głównym zajęciem była hodowla wielbłądów, owiec, kóz i koni. Przeprowadzali również karawany przez pustynię.

Pierwotna struktura społeczna tych ludów określana później jako dżahilijja (barbarzyństwo) nie tworzyła organizacji państwowej, opierała się na tworzeniu wyłącznie więzi rodowych. Podstawą ustroju była rodzina, a połączenie kilku rodzin tworzyło plemiona. Na ich czele stali szeikowie, starsi i zamożni członkowie plemienia, którzy z czasem podporządkowywali sobie uboższych pobratymców wykorzystując ich i dorabiając się ich kosztem wielkich stad. Zaczęła zanikać pierwotna równość, pojawiały się też pierwsze zaczątki niewolnictwa. Występowały również ciągłe zatargi między poszczególnymi rodami.

Na wybrzeżach półwyspu obraz przedstawiał się zupełnie inaczej. Krzyżowanie się szlaków kupieckich i dostatek wody przyczyniały się do zatrzymywania się karawan w tych okolicach, w związku z czym rozwijał się handel. Przybywały tam nawet statki z Indii i Afryki dostarczając przypraw, tkanin, różnych poszukiwanych i cennych artykułów, a nawet niewolników. W takich punktach zaczęły powstawać handlowe miasta, a miastem, które osiągnęło największe znaczenie, była położona w zachodniej części półwyspu nad Morzem Czerwonym Mekka. Do niej właśnie podążały niezliczone ilości pobożnych pielgrzymek, których celem było ujrzenie Czarnego Kamienia – przedmiotu czci wszystkich Arabów. Według wierzeń kamień ten otrzymał od archanioła Gabriela uważany za praojca Arabów Abraham. Zbudował on świątynię Kaaba, w ściany której wmurowany został święty kamień.

W mieście Mekka w VI wieku urodził się Mahomet. Kiedy dorósł, został kupcem i podróżując w celach handlowych ze swoim stryjem poznał różne kraje, ich zwyczaje i religie. Zafascynowały go zwłaszcza opowiadania chrześcijan i Żydów o jednym Bogu. Zyskując niezależność materialną dzięki bogatemu małżeństwu, poświęcił się szerzeniu własnych poglądów religijnych i nawet ogłosił się prorokiem natchnionym przez Boga. Nie zyskał jednak poparcia we własnym środowisku, gdzie był zwalczany w obawie, że zniesie cześć oddawaną Kaabie i Czarnemu Kamieniowi, likwidując tym samym korzystne dla miasta pielgrzymki.

Zmuszony do ucieczki z obawy przed wyśmiewaniem, a nawet narażeniem życia, opuścił w 622 roku Mekkę i udał się wraz z rodziną i nieliczną grupą swoich wyznawców – muzułmanów do rywalizującego z nią miasta Jatreb, które przyjęło go życzliwie. Miasto Jatreb zyskało nazwę Medyny – Miasta Proroka, a data tej ucieczki zwana hidżrą (z arabskiego przesiedlenie się) stała się początkiem ery mahometańskiej i od tego momentu liczony jest czas w kalendarzu wyznawców Proroka. W późniejszych latach Mahomet został uznany za proroka i władcę całego państwa, Mekkę uczynił stolicą i zachował kult Kaaby. Po jego śmierci w 632 roku władza przeszła w ręce kalifów, czyli zastępców zesłanych przez Allaha.

Nauki Mahometa zawiera Koran – święta księga islamu. Głównym wyznaniem wiary muzułmańskiej jest stwierdzenie, że „Nie ma bogów prócz Allaha, a Mahomet jest jego prorokiem”. Samo słowo islam oznacza poddanie się woli bożej. Wśród wielu zakazów i nakazów dotyczących służenia Bogu przez modlitwę, post, jałmużnę pojawiał się obraz nagrody za wierne wypełnianie Koranu w postaci raju pojętego na wzór ziemski, miejsca wiecznej szczęśliwości i wszelkich rozkoszy, a za nieprzestrzeganie przykazań – grzesznikom grożono strąceniem do piekła. Islam dopuszczał jednak wielożeństwo, a wiernym gorliwie szerzącym prawdziwą wiarę nawet posługiwanie się w tym pobożnym celu mieczem. Tak doszło do walk z niewiernymi – giaurami, czyli „świętych wojen” (dżihad), które miały wyznawcom islamu otworzyć wrota raju.

Te początkowo religijne wyprawy dla walki z niewiernymi w miarę przeludniania Półwyspu Arabskiego, nie mogącego wyżywić ciągle powiększającej się liczby ludności, stały się również koniecznością dla pozyskiwania nowych terytoriów. Do końca VII wieku Arabowie opanowali szereg krajów: Palestynę, Syrię, Egipt, Persję, Armenię, a nawet wybrzeże Afryki Północnej, w VIII wieku doszli do Indii i Chin, pokonali Wizygotów i zajęli Hiszpanię. Zagrozili tym samym chrześcijaństwu w krajach zachodniej Europy. Ich podboje zakończyły się klęską pod Poitiers w 732 roku i koniecznością odwrotu. W późniejszym okresie dochodziło do licznych buntów w podbitych krajach, co w sumie spowodowało rozbicie na kilka zwalczających się kalifatów i utratę politycznego znaczenia państwa muzułmańskiego.

Jednak nie tylko wojnami zasłynęli Arabowie. Na tych ogromnych terenach, zamieszkiwanych przez różne ludy, o różnych tradycjach i sposobach gospodarowania dochodziło do wymiany osiągnięć kulturalnych.

Rozwijał się handel, a dzięki niemu powstawały drogi, mosty, zakładano nowe miasta – ośrodki wymiany handlowej karawan kupieckich. Rozwijała się hodowla i dzięki sztucznemu nawadnianiu terenów pustynnych – na wzór Egiptu i Mezopotamii – zwiększał się zasięg upraw. Od Chińczyków przejęli Arabowie tajemnicę produkcji jedwabiu, z Damaszku pochodziły piękne i barwne tkaniny, ze wschodu skóry. Przyswajali też Arabowie dorobek myślowy innych narodów i umieli go twórczo rozwijać. Okazali się wybitnymi matematykami stając się twórcami algebry i geometrii – wprowadzając pojęcie tangensa i cotangensa. Wielkie zasługi położyli w dziedzinie astronomii, optyki, chemii i biologii oraz geografii. Powstawały liczne szkoły i biblioteki pozwalające na korzystanie z dorobku uczonych. W architekturze na uwagę zasługują meczety – np. słynny Wielki Meczet w Kordobie czy też pałace, wśród których wyróżnia się zwłaszcza Alhambra ze sławnym Dziedzińcem Lwów. Budowle zdobione arabeskami, mozaikami i inkrustacjami zawierały szereg kolumn, kopuł i łuków. Arabowie przyczynili się również do rozwoju medycyny odkrywając m.in. obieg krwi oraz specjalizując się w chorobach umysłowych i stosując nowoczesne metody, np. muzykoterapię.

W XV wieku następuje kres wszystkich naukowych poczynań Arabów. Jako przyczyny podaje się głównie ograniczenie terytorium w wyniku najazdów chrześcijańskich, upadek kalifatu spowodowanego najazdami Mongołów, co przyczyniło się do spadku zamożności kupców i braku środków na dalsze badania. Dużo utrudnień wystąpiło ponadto ze strony konserwatywnych władz religijnych. Złoty wiek nauki arabskiej przeniesiony został na karty historii.

Źródła:
S. Sprawski, M. Pawlak, Cywilizacje starożytne, Kraków 2005.

Autor: Anna Łabudzińska